شاعر سهند « خاطره» منظومه سینده ایسه ظلم ادونا یانمیش یوردو بئله تصویر ائدیر :

گزیرم چوللری کورا یوللاری,

کولک پیچیلدادیر قورو کوللاری

قاریشما چیخیر بیر سورو داوار

بوتونسورو گوله میر, کئچی-قویونلار

بیر – بیرینه کئچمیش قابیرغالاری

دوز تک یالاییر بوش قاب لاری

اون ایکی یاشیندا کیچیک بیر چوبان

چیگنینده آسیلی بوش داغارجیقدان

ساکیت دایانمیشدیر, نه سمیر نه سس

گاهدان بیر چکیردی دریندن نفس

اوزونده غصه دن گیزلی بیر ایز وار

اینتیظار گوزلری یولدا قالمیشدیر

بیلمم توتگینی هارایا سالمیشدیر

گورونور چوخداندیر نغمه چالماییر

داغلارا, داشلارا هرای سالماییر

اونون دا روحونو اولدورمیش ستم

اونون دا قلب ائوین ظلم الی ییخمیش

بوتون نغمه لری یادیندان چیخمیش

سهند تهراندا سورگون اولان زامان لاردا  دا ادبی ییغینجاقلاردا گئنیش شکیلده ایشتیراک ائتمک له بیر چوخ شاعیر و یازیچی لاریلان داها آرتیق یاخیندان تانیش اولور. سهندین تانیش اولدوغو کیمسه لردن کی قاباقجادا اونلا آز – چوخ تانیش ایدی اوستاد محمد علی فرزانه ایدی, سهندین اوستاد فرزانه ایله تانیش اولماسی سهندین یاشاییشیندا بیر دونوک نقطه حسابا گله بیلر, نییه کی اوستادین تاپشیریقلاری و گوستریشلری نتیجه سینده سهند « سازیمیمن سوزو» کیمی شاه اثری یاراتدی.

بو بیرینجی درجه لی شاعیر هله ایراندا تورکلرین آنا کیتابی ساییلان « ده ده قورقود» چاپ اولمامیشدان اونجه, اونون بیر سیرا بویلارین نظمه چکمیش و دئمک منظوم «ده ده قورقود» یارادا بیلمیشدی.

سهندین بو شاه اثرله ماراقلانماسی و تانیشلیغی بو مسئله نی ثبوتا یئتیریرکی شاعیر کولتورونه و مدنیتینه آرتیق اوستونلوک وئریردی و بونا اساس دا شاعیرین اثری خلق طرفیندن ماراقلانیب و نئچه دفعه لرله چاپ اولوندو.

سهند بیر آزادلیق سئون شاعیر ایدیکی اینسانچیلیق, قارداشلیق و میللتچیلیک شعرلرینده اوز یئرین توتا بیلمیشدی. او شعرینین بیرینده بئله دئییر : اییه ر من تورک لردن دفاع ائدیرم سه بو او دئمک دئییل کی اونلاری اوستون بیر عرق (نژاد) بیلیرم بلکه اونلارین اینسانی حقوقلارینی طلب ائدیرم. سهند ائله او شعرینده بونا گوراکی آذربایجان میللتینه ظلوم اولونیر , اعتراضینی بئله دئییر :

من دئمیرم, اوستون نژاد دانام من,

دئمیرم, ائللریم ائللردن باشدیر,

منیم مسلکیمده, منیم یولومدا

میللت لر هامیسی دوست دور, قارداشدیر

چاپماق ایسته میرم من هئچ میللتین

نه دیلین, نه یئرین نه ده امگین

تحقیر ائتمه ییرم هده له مییرم

کئچمیشین, ایندیسین یا گله جگین

من آییرماییرام, آیری سالماییرام

قارداشی – قارداشدان, آروادی- اردن

آنانی- بالادان, اتی- دیرناقدان

اورکدن, قانادی- پردی

پوزماق ایسته میرم بیرلیکلری

اینسانلیق بیرلیگی ایده آلیم دیر

قارداشلیق, یولداشلیق, ابدی باریش

دونیادا ان بویوک ارزولاریمدیر

آنجاق بیر سوزوم وار: من ده اینسانام

دیلیم وار-خلقیم وار, یوردوم-یووام وار

یئردن چیخمامیشام گوبه لک کیمی

آدامام, حقیم وار, ائلیم – اوبام وار

قول یارانمامیشام یاراناندا من

هئچ کسه اولمارام, نه قول نه اسیر

قورتولوش عصریدیر اینسانا بو عصر

اسیر اولانلاردا بوخوون کسیر.

سهند 1346 اینجی ایلده شاعیر شهریارا مکتوبلار یازدی. بو مکتوب دا شاعیر ائلین دردلرینی سویله مکدن سونرا شهریاردان ایسته ییر بو یارالارا مرهم قویسون. سهند مکتوبونون بیر چوخ یئرینده اوستاد شهریارا چوخ ناراحات حالدا یاناشیر . سهندین فیکرینجه « هر بیر هنر صاحیبی ائلینه گووه نیب ائلینه آرخالانماسا, ائلین گوزوندن دوشوب کنارا قویولاجاقدیر».

سهندین شهریارا یازدیقی مکتوبوندان :

ئوزگه چیراغینا یاغ اولماق بسدیر

دوغما ائللریمیز قارانلیقدادیر

یانیب یاندیرمایاق یادین اوجاغین

ائویمیز سویوقدیر, قیشدیر, شاختادیر

شهریاری اوزگه لره چیراغ اولملق یئرینه اوز ائلی نین دردلرینی سویله مگه چاغیریر, کی بو مکتوب آیری بیر مجالدا اراشدیرماق گره کدیر.

او مکتوب شهریاردا بیر شعله نین آلوولانماسینا سبب اولور و شهریارین شاه اثرلریندن اولان « سهندیه» شاعیر سهند خطاب یارانیر.

اوستاد شهریار حقلی اولاراق ن سهندیه» ده شاعیر سهند حاققیندا یازیر:

اودا شعرین, ادبین شاه داغی دیر, شانلی سهندی

اودا سن تک آتار اولدوزلارا شعر ایله, کمندی

اودا سیمرغ دان الماقدادی فندی

شعر یازاندا قلمیندن باخا سان دور سپه لندی

سانکی اولدوزلار الندی

سوز دئینده گوروسن قاتدی گولو, پسته نی, قندی

یاشاسین شاعیر افندی

او نه شاعیر کی داغین وصفینه مصداق اونو گوردوم

من سنین تک اوجالیق مشقینه مشتاق اونو گوردوم,

عشقه, عشق اهلینه مشتاق اونو گوردوم.

یوخاریداکی مصراعلاردا گورینیرکی, استاد شهریار سهندی قاف داغیندا یاشایان سیمرغا تشبیه ائدیب و اونون هنرین, شعرین و یارادیجیلیغینی ده یرلندیریر.

دوز دور شاه رژیمی بوتون وار گوجو ایله باجارا بیلمه دی سهندین قوللارین زنجیرله ییب اسیر ائتسین, دوستاقلارا, سورگونلره محکوم ائتمک له, حقیقت سویله ین دیلینی باغلایا.

شاعیر بو قورتولوش عصرینده اعتراض سسینی شاه رژیمینه قارشی بئله اوجالدیر:

طالعیمه سن باخ, دوشونجه لریم یاساق,

دویغولاریم یاساق

کئچمیشیمدن سوز آچماغیم یاساق

گله جگیمدن دانیشماغیم یاساق

آتا بابامین آدین چکمه ییم یاساق

بیلیر سن؟

آنادان دوغولاندان بئله

اوزوم بیلمیه, بیلمیه

دیل آچیب دانیشدیغیم- دیلده

دانیشماغیم یاساق ایمیش, یاساق.

سهند ائل دردینی سویله مگی شاعیرلرین وظیفه سی (گووره وی) بیلیر و بیر یئرده بئله سویله ییر :

دیلیمی دالیمدان چیخارتسالاردا

قوی قارداش دردیمی دئییم باری بیل

گونئی دن قوزئیه, شرق دن غربه

هانسی خلقی گوردون بیزیم تک ذلیل؟

سهند اوز خلقینی قطعی بیر مبارزه یه چاغیریر و بئله اینام بسله ییر:

کیم دئییر اولومدور جانیندان کئچمک؟

بو اولومدن دوغور باشقا بیر حیات

اینسان اوز جانیندان کئچمه سه دئمک

ابدی حیاتا چاتارمی؟ هیهات

شاعیر حقی- حقیقتی اینسان سیز کور بیلیر . بو باخیش شاعیرین اینسانا اعتقادیندان و احترامیندان سو ایچیر:

حقین حقیقتین باغچاسی هر واقت

اینسانلا گولور, اینسانلا سولور

ان بویوک حقیقت اینساندیر آنجاق

اینسانسیز حقیقت اولسا کور اولور.

شاعیر اوزو اوچون بیر گوزه ل عالم یارادیب, اونون دونیاسیندا آزادلیق وار, سئوگی و محبت وار, اینسانلار شان حیات سورور.

من گوردوگوم دونیادا

هر شئی آشکار آیدیندیر

گونش واردیر, ایشیق وار

اینسانلار محکوم دئییل

چیچک آچیر بار وئریر,

حیاتیندان ذوق آلیر

اینسانلیق وار, دوستلوق وار

سئوگی وار, محبت وار

من گوردویوم دونیادا

شاعیر سازیمین سوزو اثرینده بیر متفکر کیمی حیاتین درینلیکلرینه جوماراق خلقی اوزونو تانیماغا , سوندورولموش ملی شعوری اویاتماغا قارانلیقلاردا مشعل آختاران لارا آزادلیق و مبارزه یوللارینی گنج لره نشان وئرمگه چالیشیر.

بعضا" اونا ائله گلیرکی هر شئی حیات, طبیعت حتا اینسانلار بئله درین یوخویا دالمیش دونیانین خیرینی- شرینی آتمیشلار.

گئجه نین بوینوندا وقارلی داغلار,

سانکی ابدی بیر یوخویا باتمیش

دره لر, تپه لر, مئشه لر, باغلار

دونیانین خیرینی-شرینی آتمیش

باشقا بیر یئرده دئییر :

اینسان حققینی ایتیره ن گوندن,

باشی داشدان-داشا دگیر هر زامان

سعادت جیرانی قاچیر اونوندن

سیلدیریم یوللاردا قالیر سرگردان

آزیب اوزلوگوندن ایتگین دوشنده ن,

قورد کیمی, اوزونون قانینی ایچیر

چالایلار, تیکانلار آیاغین بیچیر.

شاعیر یولونو ایتیرمیش, چاشمیش, مقداراتینی یابانجیلارا تاپشیریب, حقینه گوز یومموش خلقه, بابالارینین مردانه لیک لرینی اوزلرینه چکه ره ک دئییر:

ازل گوندن قهرمانلیق,

مردانه لیک, قوچاقلیق

آد سانیلان یاناشیدیر

دوغروداندا هر اینسانلیق

فخری اولان سجیه لر,

بو ائللرین-اوبالارین

ائکیز تای بیر قارداشیدیر

و داها سونرا بئله دئییر :

هر دردین داواسین آختارماق گره ک

نه چیخار ییخیلیب, زاریلداماقدان؟

تلاشسیز قوللارین قوتیاولماز

یول گئتمسه چاتماز مقصده اینسان

سحری آختاران گئجه دن قورخماز

آلیرام الیمه تلاش عصاسین

اگر گویدن یئره قطران یاغسادا

اوزوب کئچمه لییم ظلمت دریاسین

گورولدویو کیمی شاعیر اوز هدفینه چاتماق اوچون, هر بیر چتینلیگه دوزوب حتا جانیندان کئچمه گی ده لازیم بیلیر.

سهند ین ذهنینده اینسانلار هر زامان بیر بیر ایله قارداشدیر:

من اینسانلاری بیر, بیرینین

قارداشی دیر, سیرداشی دیر دئیه

بیر گون , ایکی گون یوخ

عومور بویو هارای چکیب

قلم چالیب, بوغاز یئرتیب

شعر یازیب یاراتمیشام

حیاتیمین کیتابچاسین

واراقلا باخ

گورکی آنجاق

هئچ دردیمی, هئچ آغریمی

محکوم اینسان دردلریندن

آییریبان بولمه میشم

من اوزومو, اوز ائلیمی

یاخین, اوزاق اینسانلیقدان

هئچ ده ارتیق سئومه میشم

من یاغلیمی, یاوانیمی

هر یئردنسه, هر ائل دنسه

اولور اولسون, هر گون هر آن

آج یالاواج اینسان ایلن

بولمک لیگه حاضیر اولوب

بو سوزومده صادیق دوروب

تا وارلیقا دایانمیشام

لاکن هله, یازیق دونیا

«ملت چی لیک» خولیاسینا

عنادینا دوام ائدیر

«اومانیزمی» سایان کیمدی؟

اینسانلیقا باخان کیمدی؟

حیاتی و یاشایشی تکجه اوزو اوچون آختارمیر شاعیر :

من تک ئوزوم دگیلم,

خلقیمین, ائللریمین

نبضی من ایلن وورور.

هر قلبیم چیرپینارکن,

کوکسومده بیر اوره ک یوخ,

میلیون اوره ک چیرپینیر,

من او گپنه گم کی,

دونیادا حیات آدلی

شعله یه وورولموشام

یانسامدا باکیم یوخدور

ازلدن بو سودادا

یانماغا دوغولموشام

آذربایجان و فارس شعرینین هر ساحه سینده شعر یازان و حتا شاه اثرلر یارادان شاعر لر چوخ اولموشدور. آنجاق خلقه میللی شعورو آشیلایان, کئچمیشینی و گله جگینی بو قدر گوزه ل آنلادان شاعیر یوخ, درجه ده آز اولموشدور.

اوزللیکله گونئی آذربایجان دا پهلویلر دوورونده حاکم اولان بوغونتولو هاوادا فارس شئونیزمی نین مطلق حاکیمیتی دورونده.

سهند بیر شاعیر اولاراق, وطنینی آزاد, خلقینی خوشبخت گورمک ایسته ییردی.

سون دا سوزلریمی سهندین یاخین دوستو و همکاری بیزیم گورکملی یازیچیمیز رحمتلیک گنجعلی صباحی نین سهندین وفاتی مناسیبتیله یازدیغی بیر پاراگرافلا بیتیرمک ایسته ردیم:

« افسوس... کی آمانسیز اولوم اونو آزادلیغین ایلک هاریندا سهند, ساوالان, حیدربابا داغلاری نین اتکلری لاله یاسمنله دولدوغو, کهلیکلری قاققیلداداغی, بولبوللری چهچه باشلادیغی زامان, او بویوک اینسانی, شعر و ادب شاهینی بیزدن آییردی, آنجاق او اولمه ییب, او آلوولاندیردیغی شعر و هنر مشعله سی له اوزونه بیر ابدیت یارادیب».

بئله لیکله سهند (22 فروردین 1358 ه.ش) اوز میللی آرزولارینان بیرگه بیزلردن آییریلدی امما اونون اولمز اثرلری ایله اولمز لیکده یاشایان بیر کووره ک اوره کلی شاعیر دیر.

اوزو دئدیگی کیمی :

آنجاق ائلی اوچون یاشایانلارین

اولوب گئتمک ایله ن عومرو قورتولماز

اولومله حیاتدا بیر بوتونلوک وار

گول توخوم اولماسا, توخوم گول اولماز.

قایناقلار :

1-     وارلیق – بولود قاراچورلو سهند اوچون اوزل سای – 1358 – تهران

2-     پیک آذر درگی سی- ایکینجی ایل-16 جی سای – مرداد 1381 – زنجان

3-     شمس تبریز هفته لیگی – سهند اوچون اوزل سای – ایکینجی نومارا- دوردونجو ایل – 93 جی سای- 3 اسفند 1379 – تبریز

4-     سهندیه-شهریار – ایران جام یایین ائوی -1375

5-     تریبون درگی سی- 3 جی سایی- یاز 1998- سوئد

صمد بهرنگی : معلم روستاهای آذربایجان! 
                          
واحید قاراباغلی

صمد بهرنگی معروف به (بهرنگ) در دوم تیر ماه ۱۳۱۸ در تبریز از پدر و مادر تبریزی بدنیا آمد و در کوچه جمال آباد محله چرنداب تبریز بزرگ شد و به دبستان رفت. صمد وقتی که تازه به دبستان رفته بود و کلاس اول می خواند, صبح ها کاسب های سرگذر پسر بچه ای را می دیدند که کفشهایش را زیر بغل زده و تند می دود. از یکدیگر می پرسیدند این بچه کیست؟ تا اینکه معلوم شد که این بچه, پسر گارگری است به نام" عزت " که تازه گی به این محل آمده و اتاقی را اجاره کرده است. او برای این می دود که مدرسه اش خیلی دور است و می ترسد, سر وقت نرسد و کفش هایش را به خاطر پاره نشدن زیر بغل می زند. اسم این بچه " صمد" است.

صمد ۱۰ ساله بود که پدرش با موج بیکارانی که به قفقاز و باکو می رفتند به قفقاز رفت و تامین معاش خانواده به دوش این کودک خردسال افتاد. از همان وقت با رنج و مشقت طبقه زحمتکش آشنا شد و تا آخرین زوایای فقر و محرومیت پیش رفته بود و مبارزه با سختی ها از اوان کودکی و فشار اقتصادی, خود سنگ بنای شخصیت زنده و پر تحرک " صمد" در آینده گشت. حال شاید کمتر دانش آموخته ای در آذربایجان باشد که وقتی سخن از رژیم ستم شاهی و ظلم های آنها به میان می آید, به یاد " صمد بهرنگی" آن مبارز یکه تاز آذربایجانی نیفتد و یادی از ماهی سیاه کوچولو و نامه های مضمون دار او نکند. این آثار که از درد و رنج و ناله های مردم غیور آذربایجان نشات گرفته حاصل یازده سال مشایعت و همزیستی و همدردی با روستاییان آذربایجان می باشد. وی که معلم روستای آذربایجان بود, بزرگترین مشغله ذهنی خود را همان بچه های دبستانی ساده روستاها می داند و از آن می نالد. او در جواب یکی از شاگردان خود که از صداقت و احترام خود خطاب به معلمش, او را "آقا" صدا می زند, ناراحت می شود و می گوید: چرا به من "جناب آقا" می گویی؟ نکند هنوز اعتقاد به آنگونه القاب داری؟ حتما" که نه.

آری, همه شاگردان با او چنان صمیمی بودند و دوستش داشتند و به او عشق می ورزیدند, صمد را "صمد خان", "برادر ما صمد", "صمد آقا", و گاهی به ریشخند " صمد بهرنگی تهرانی" خطاب می کردند. صمد همکلاس شاگردان روستاهای آذربایجان بود. رفیق بازیهایشان و همدم دردهایشان, چرچی کتاب برایشان.

اگر لقب " دوست بزرگ بچه ها" را نویسندگان و نقادان و آژانس های رسمی به " هانس کریستن آندرسن", " جاناتان سویفت", " هالن گرنر و...داده اند. صمد این لقب را از دوستان حقیقی اش, از بچه های کلاس اول ممقان , آخیر جان, پکه چین ,از کودکان  پا برهنه آذربایجان دریافت کرد.

زندگی باورنکردنی صمد به قول دوست نزدیک اش " غلامحسین ساعدی" بزرگترین شاهکارش بود. او معلم تبعیدی به روستاها, ولی عاشق روستاها بود. روزهای تعطیل به تبریز می رفت و با چمدان پر از کتاب به روستا بر می گشت. روزی که صمد نبود بچه ها دلتنگ می شدند. فردا صبح جاده خاکی روستا با دوستان صمد, با همه دانش آموزان کلاس به استقبال معلم خود می نشستند تا کلاه پشمی – که به اعتبار صمد, تاج معلمی و قصه نویسی کودکان بود از پس کوههای یام آشکار شود و صمدا چمدان کتابش در دست به تبسم همیشگی صبحی دیگر را به دوستانش سلام کند. او همیشه به موقع می آمد و درس شروع می شد. روح و وجود او سرشار از عشق به کودکان بود و قلب همه شاگردانش لبریز از محبت او نسبت به شاگرد و معلم چنان در هم تنیده بود که بدون آقا معلم, بدون صمد روستا و مدرسه غمگین بود و صمد بدون شاگردانش دلتنگ.

صمد که برای تنظیم کتاب " الفبایش" به تهران رفته بود در نامه ای به کودکان روستا چنین می نویسد: "...بچه ها خیال نکنید که خیابان و کاخ های سر به آسمان کشیده تهران مرا از خود بی خود و شما را فراموش کرده ام. شما کارکنید, کتاب بخوانید و کتابخانه مدرسه را غنی تر کنید, من در اولین فرصت پیش شما می آیم. بچه ها, دلم می خواهد شما را ببینم. باز برف را تماشا کنم و زیر ریزش آن راه بروم".

صمد سرشار از احساسات بود و همچون یک روستایی, جامعه روستایی را با تمام وجود حس می کرد. " با صمد بود که کودک جهان سومی, کودک جامعه پیرامونی, کودک کارگر, کودک فقیر و معترض, کودک حاشیه نشین , کودک روستایی از حاشیه و سایه به متن و مرکز داستان آمد. آدمها تغییر کردند صحنه واقعی تر شد و ادبیات کودک ایران که روی سر مصنوعی و گچی ایستاده بود و وارونه به دنیا می نگریست, روی پاهای واقعی خود قرار داده شد. به جرات می توان گفت صمد بنیانگذار ادبیات نوین کودک ایران است".

او معتقد بود که هر قومی حق دارد که در کنار زبان   رسمی کشورش به زبان مادری حرف بزند و بنویسد و کتابهای درسی باید به صورت ایالتی و ناحیه ای طرح و تنظیم گردد و در این کتابها از عناصری بهره جست که برای کودکان روستایی عینی و قابل لمس باشد نه ذهنی و رویایی. از اینرو صمد کتابی در زمینه تدریس الفبا برای کودکان دو زبانه تدوین کرد که نظیر نداشته و نداشت ولی متاسفانه هرگز نتوانست چاپ شود.

در زمانی که بر اثر اعمال سیاستهای شوونیستی به اصطلاح آسیمیلاسیون فرهنگی, استفاده از زبان و ادبیات ترکی آذربایجانی و مطرح کردن هر گونه مسایل قومی ممنوع شده بود, صمد شجاعانه قدم به میدان گذاشت و با همکاری بهروز دهقانی کتاب " قوشمالار و بولماجالار" را تالیف و اقدام به جمع آوری فولکور آذربایجانی نمود و همچنین داستانهای خود را با الهام از قصه های آذربایجانی که ریشه در فرهنگ چندین هزار ساله این ملت دارد تالیف نمود. باین ترتیب ثابت کرد که حتی در زیر فشار هم نباید مسائل قومی و ملی خود را نادیده گرفت.

او اعتقاد داشت هر فردی باید به زنده نگه داشتن و دفاع از تاریخ گذشته و ادبیات ویژه خود کمر همت ببندد. صمد با زبانی ساده و روستای قهرمانان ملی آذربایجان از جمله بابک, کور اوغلو, قاچاق نبی, ستارخان و...را که از میان مردمی زحمتکش برخاسته اند و برای رهایی وطن خود از یوغ دشمنان و فلاکت مبارزه کرده اند,برای دانش آموزان خود بیان می کرد و آنان را به پاسداری از میراث کهن خود که حاصل جان نثاری و تلاش چندین صد ساله گذشتگان است فرا می خواند و دانش آموزان را در قبال این وظیفه مهم مسئول و مسئولیت پذیر می داند.

" در این روزگار که قطعی آدم است باور کنید من نمی خواهم چیزی بشوم تنها می خواهم یک انسان بشوم" . صمد این معلم روستاها با چنین ایده و آرمانی زندگی کرد . او در باره خودش می گوید: " مثل قارچ زاده نشده ام بی پدر و مادر, اما مثل قارچ نمو کردم ولی نه مثل قارچ زود از پا درآمدم.هر جا نمی بود بخود کشیدم, کسی نشد مرا آبیاری کند. نمو کردم مثل درخت سنجد و کج و معوق و قانع به آب کم, و شدم معلم روستاهای آذربایجان".

صمد معتقد بود :" یک انسان هرگز دروغ نمی گوید." اینچنین تفکر او در آن زمان و جو حاکم بر جامعه باعث شد که وی را مرتد , دیوانه و حتی از خود بیگانه معرفی کنند تا او را به گوشه نشینی مجبور و فعالیت اش را محدود کنند. چنین ایده های او در جوانی چندی نگذشت که جمع کثیری از انقلابیون و نویسندگان صاحب نام زمان خویش را متوجه خود ساخت و از سر تا سر ایران برای دیدن او به تبریز آمدند.

چندی از آنان درباره صمد و مرگ مشکوک او چنین می نویسند:

احمد بصیری : "...وقتی تو رفتی ماهی سیاه کوچولو به دریا رسید..."

طاهر احمدزاده: سال 50 بود که به دیدار آیت ا...طالقانی رفتم. وقتی وارد اتاق شدم, نوشته ای را مطالعه می کردند. گفت : این نوشته را مطالعه کرده ای؟ نوشته ی صمد بهرنگی بنام " ماهی سیاه کوچولو" بود. گفتم خوانده ام, گفت : این را برای کودکان نوشته اما ما بزرگترها این را بخوانیم.

محمود دولت آبادی: کتاب 24 ساعت در خواب و بیداری بهرنگ را خواندم, ساده و روان بود. مثل آب که در بستر جوی روان است...بخوبی دیدم که او به زندگی شرافتمندانه آدمی عشق دارد. تولستوی در جایی گفته:تمام تاریخ اروپا می تواند زمینه یک رمان تاریخی قرار بگیرد. همچنانکه فقط یک روز از زندگی یک دهقان نا مشخص روسی, اما هیچکس نگفته بود که ۲۴ساعت از زندگی یک پا برهنه ایرانی می تواند, زمینه یک قصه قرار گیرد که در آن اندیشه های دقیق یک نویسنده با دقت جریان داشته باشد و بهرنگ این را عملا" ثابت کرده...بعد از اینکه او خونش را به ارس (آراز) داد, نمی دانم چرا قلبم گریست؟ دردی بر درد و اندوهگین به آثارش رجوع کردم, کتابهای نازک, ساده و درست. او بدرستی اندیشیده بود و صادقانه هنر را در خدمت اندیشه های عزیزاش گرفته بود و اندیشه اش را طبق اخلاص پیش من و تو گذاشت.

اسد بهرنگی ( از قلم برادر): نوشتن درباره کسی چون صمد, که سنی از او نگذشته بود و درباره خودش هم حرفی نزده بود که از میان رفت و عقیده هم داشت " آنقدر گفتنی است که نوبت به از خود گفتن نمی رسد" مقام ها و ریاست های مختلف و کیابیایی هم نداشت پدر و مادرش هم از مردم عادی همین شهر و دیار بودند, مشکل بود. برادرم صمد می خواست همیشه معلم باقی بماند, اینکه بچه ها را ببیند و دینش را ادعا کند. ماهی سیاه و داستانهای دیگر او آخرین نوشته های او نبود. صمد در تهران چند ماهی سرگرم تنظیم کتاب " الفبایش" بود.

جلال آل احمد: شنیدن خبر دشوار بود. صمد مرد! که ما برایش آرزوها در سر می پختیم؟ این زبان روستائی های دیارش و وطن اش آذربایجان. این وجدان بیدار یک فرهنگ تبعید این همپالکی تازه به راه افتاده, هانس آندرسن این معلم سیار که از لای سطور حیدر بابایه سلام, پا در راه گذاشته بود و به ساوالان وخلخال می گریخت. نکند آخر سر به نیستش کردند؟ نکند خود کشی کرده؟!!  نه چرا چنین آدمی باید به رود خانه زده باشد؟ مگر آراز در 16 شهریور چقدر آب دارد که بتواند کسی را بغلطاند؟ من فقط این را میدانم که صمد نباید مرده باشد, مگر می توان باور کرد؟!

م.صدیق :صمد بهرنگی بی اغراق یکی از شرکت کنندگان فعال در نوسازی ادبیات معاصر ایران (بویژه آذربایجان) است. تلاش بهرنگ در راه مبتکرانه جدیدش قابل تحسین است و این روش خلاقانه در انتشار داستانهای کودکان دید تازه ای به نویسندگان می دهد. در داستانهای بهرنگی دیگر از دیو , پریزاد ,خاقان و مبارزات تخیلی جادوگری و پری و...که چاشنی و محتوای داستانهای کودکان تمام دنیا شده, خبری نیست و بدرستی می توان گفت : بهرنگ تحولی در ادبیات کودکان و در نتیجه ادبیات معاصر بوجود آورده.

موسوی فریدونی: بهرنگ به منطق کودکان وارد است. زبان آنها را می فهمد و با آگاهی که نسبت به زمان و مکان دارد و وظایفش برای کودکانی که آینده برای آنهاست, قصه می گوید. بهرنگ جز آنکه قصه گوی بچه هاست, رابطه و نماینده آنها نزد بزرگسالان است. آرزوی آنها و راه بر آورده کردن آنها را نیز می داند...

آراز: در قصه هایی که در اواخر بهرنگ در زمینه کدکان نوشته, فریادهای یک اسیر نهفته است و دیگر مسائل زندگی اجتماعی تحت الشاع و در اطراف آن دور می زند و نتیجتا" اثری که بتواند شعور اجتماعی را تحرک بخشد و ضرورتی که به حال کنونی باشد, بوجود می آید و در عین حال برای کودکان نوشته میشود.

احمد شاملو: آنچه مرگ صمد را تلخ تر می کند از دست رفتن موجودی یگانه است. مرگی است که براستی ایجاد خلاء می کند. شهری است که ویران می شود, نه فرو نشستن بامی, باغی است که تاراج می شود. نه پرپر شدن گلی, چلچراغی است که در هم می شکند. نه فرو مردن شمعی و سنگری است که تسلیم می شود نه در افتادن مبارزی!

از دیدگاه غربی ها :

براد هانس: بهرنگی به منظور فرار از دست سانسور, شکل قصه عامیانه را برگزید. قصه نویسی بهرنگی شامل قصه های عامیانه است که از ترکی آذری ترجمه شده و یا خود قصه ای جدید به شمار می آید.

از آیینه نویسنده ای از کشور همسایه

مقصود حاجی یف : صمد در قلب شاگردانش عشق به زندگی و مبارزه بیدار می کرد.

آری با مرگ صمد, خیلی از نویسندگان قلم خویش را بدست گرفتند و اندیشه های خود را در باره این صاحب قلم آذربایجانی می نویسند, و حتی عده ای از اینرو صاحب شهرت می شوند.

از حرف های مادر صمد:

صمد غیر از بچه های دیگرم بود. روزی به او گفتم چرا زود زود به خانه خواهرهایت نمی روی؟ آخر آنها هم کسی ندارند, چشم به راهند. صمد در حالی که ناراحت شده بود گفت: " من نمی فهمم مادر! تو چرا این حرف را می زنی, اولش که من هر وقت فرصت کردم سری به آنها می زنم. در ثانی مگر مردم بی چیز و فقیر, بچه های بی پدر و مادر کم هستند؟ چرا نمی گویی سری به آنها بزن. مگر خواهران من از آنها درمانده ترند, اینها باز هم هر چطور شده خانه و شوهری دارند. زندگی و سامانی ولی آنها...